در نگاه تاریخی، انتقاد از رشد جمعیت، مسئله ای نسبی است. رشد جمعیت امروز است که به دلیل بی رویه شدن، تبدیل به یک معضل شده وگرنه در گذشته چنین نبوده است. تا همین دوره صفوی، شاردن اعتقاد داشت دستاوردهای دولت خصوصاً در آبادانی، نتیجه افزایش نسبی جمعیت در یک نقطه بوده است. شاردن در سفرنامه خود می‌نویسد:

«چنان كه پیش از این اشاره كردم تنها عامل خشكى و ناآبادانى بیشتر مناطق ایران نبودن آب است. ایرانیان از زمانهاى بسیار قدیم براى آبیارى و كشتگرى ناچار بوده‏اند با حفر كاریز آب را از دل زمین به كشتزارهاى خود روان كنند، و هرجا آب بوده آبادانى وجود داشته است. امّا چون در همه جا جمعیت به‏قدر كافى نبوده در همه نقاط مساعد كشف منابع زیرزمینى آب و كندن كاریز عملى نشده است.»(شاردن، 1372، ج2، 689)

به نظر می رسد در این زمان، دولت به درستی، نوعی سیاست افزایش جمعیت را پیش گرفت اما این سیاست اگر کنترل شده نباشد، هدفش به ضد خودش تبدیل می شود. در واقع همانطور که افزایش جمعیت تمدن ساز است، افزایش افسارگسیخته آن، تمدن سوز است.

امروزه با توجه به میزان ریزش های جوی و توزیع ناهگون زمانی و مکانی بارش ها در ایران، وقوع خشکسالی ها و خسارت ناشی از این رخداد و از طرفی افزایش جمعیت، رشد شهرنشینی و منابع غذایی بیشتر، مساله آب به عنوان یکی از مهم ترین دغدغه های ایرانیان مطرح است.[1] توسعه بی رویه و مدیریت نامناسب توزیع و مصرف آب، میزان آسیب پذیری کشور در مقابل خشکسالی را افزایش و بحران آب به طور جدی خود را نشان داده است.[2]

تحت تأثیر مشكلات ساختاری حاكم بر بخش كشاورزی (نظام خرده مالكی(بهره برداری مستقل خانوادگی)، سطح سواد پایین كشاورزان، تشكیل نشدن سرمایه ثابت ناخالص كافی و مولد و تداوم شرایط خشكسالی در سا لهای اخیر)، رشد جمعیت كشور و افزایش مصرف مواد غذایی به رغم فشار به منابع طبیعی به ویژه منابع آب های زیرزمینی كشور، ضریب خودكفایی به ویژه در محصولات زراعی شامل غلات و دانه های روغنی در شرایط مناسبی قرار ندارد.[3]

به طور کلی رشد جمعیت كشور در دهه های گذشته، در كنار بهبود شاخص های اقتصادی و رفاهی كشور، سبب افزایش مصرف آب در بخش های مختلف شامل كشاورزی، شرب و صنعتی شده است. با توجه به تداوم افزایش جمعیت در سال های آتی، رشد مصرف آب اجتناب ناپذیر خواهد بود.[4]

از قدیم رشد جمعیت شهری و محدود بودن منابع آب، الگوی توسعه را در استان خراسان رضوی با دشواری روبرو کرد.(عارف زاده و دیگران، 1389، 87) آب مشهد هیچگاه متناسب با رشد جمعیتش افزایش پیدا نکرد با این رشد جمعیت، میزان آب آن نه تنها افزایش نیافت بلکه کاهش هم داشت بنابراین شهرداری ناگزیر شد مقدار کمی آب از نهر گناباد متعلق به استان قدس اجاره کند. آستان قدس همچنان نقش محوری در تأمین آب مشهد داشت.(نجف زاده و قصابی گزکوه، 1401، ج1، 68) با گذشت یک قرن هنوز فکری به حال توازن جمعیت در این منطقه نشده است. این معضل فقط مربوط به شهرها نیست. در دهه 1390ه.ش افزایش جمعیت انسانی در بالادست و توسعه اراضی کشاورزی منجر به مصرف بیشتر آب شد و دریاچه بزنگان را با تهدید مواجه کرد(صالحی و عرفانی، 1394، 1).

[1] ‏رضا دوستان، «تحلیلی بر خشکسالی های ایران در نیم قرن گذشته»، همان، ش. 23 و 24، ص3.

[2] ‏لیلا کارپیشه، استراتژی های مدیریت خشکسالی (با تأکید بر تلفیق دانش بومی و نوین)، همان، ص 10.

[3] ‏محمدجانی و یزدانیان، «تحلیل وضعیت بحران آب در كشور و الزامات مدیریت آن»، 132-131.

[4] ‏محمدجانی و یزدانیان، «تحلیل وضعیت بحران آب در كشور و الزامات مدیریت آن»، 132-131.