تیر خلاص در سال 737ه.ق در روستاى باشتین نزدیك سبزوار زده شد، جائیكه بیشتر ساكنان آن از مریدان شیخ حسن جورى به‏شمار مى‏آمدند، دهقانان چند تن از مأموران مغول را كه به خانه‏شان وارد شده و از آنها «شراب و زن» مى‏خواستند، كشتند. دهقانان در یكى از گردهم‏آئى‏هایشان گفتند: «این مردمى كه بر ما چیره‏اند، فراوان زور مى‏گویند. اگر خداوند تبارك و تعالى به ما كمك كند ما ظلم را از میان مى‏بریم و ظالم را نابود مى‏كنیم و اگر چنین نشد بگذار سرهایمان به دار رود اما زور و بیداد را تاب نخواهم آورد». پسر مالك محلى عبد الرزاق جانب دهقانان را گرفت و توده دلیران جوان‏كه خود را چیزى كمتر از رستم پهلوان نمى‏دانستند، او را به رهبرى خود برگزیدند. قیام بزودى اوج گرفت؛ در این قیام گذشته از دهقانان و پیشه‏وران، خرده‏مالكان نیز شركت داشتند. دیرى نپائید سربداران شهر سبزوار را به تصرف درآوردند و آنجا را مركز حكومت خود قرار دادند (1337- 1381). در همان سالهاى نخست قیام، سربداران یك رشته شكست‏هائى به چریك‏هاى اشراف مغول- ترك وارد آوردند، و سرتاسر باختر خراسان را با شهرهاى نیشابور، طوس به قلمرو خود افزودند.[1] عبدالرزاق باشتینی برادر وجیه الدین مسعود بود که جنبش سربداران را رهبری سیاسی کرد. او و برادرش نماینده گروه ملاک بومی بودند که در مقابل ملاکین مغول قد علم کردند. در زمان وجیه الدین مسعود آنها از حمایت نیروهای مذهبی (جناح شیخیه) بهره مند شدند. جناح شیخیه را ابتدا شیخ خلیفه و سپس شیخ حسن جوری نمایندگی می کرد.[2] به عقیده پطروشفسكى دولت سربداران یك دموكراسى روستایى نبود بلكه یك دولت خرده مالكین شمرده مى‏شد، ولى در عین حال فقط به سبب گذشتهاى مهمى كه به روستاییان كرده، باقى مانده بود ... طوغاى تیمور، آخرین ایلخان مغول، لشكریان سربدار را «مشتى روستایى» مى‏خواند و این خود كلید رمز موفقیت سربداران است كه بارها بر لشكریان آزموده فئودال پیروز گشتند. علاوه بر این، در دوران حكومت سربداران، لشكریان و درویشان مى‏توانستند آزادانه وارد مجلس شهریاران شوند و از اعمال آنان خرده بگیرند.[3]

 

[1] ‏گرانتوسکی و دیگران، ا. آ.، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ترجمه‌ی کیخسرو کشاورزی (تهران، انتشارات پویش، ۱۳۵۹)، 232-230.

[2] ‏رنجبر، مشعشعیان، ماهیت فکری-اجتماعی و فرآیند تحولات تاریخی، 52.

[3] ‏راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، ۲ (تهران، انتشارات نگاه، ۱۳۸۲)، ج 2، 340.